اختلالات خلقی‌ دوقطبی بای پولار | United Colors Of Bipolars

اثربخشی مداخله آموزشی – روانی


دانلود

 

۰۲۴ تحقیقات علوم رفتاری/دوره ۳۱ / شماره ۱/ پاییز ۳۱۳۰
اثربخشی مداخله آموزشی – روانی گروهی بر سطح افسردگی، اضطراب و استرس تجربه
شده خانواده های بیماران مبتلا به اختلالات دوقطبی
امیرحسین مجرد کاهانی ۱، بهرامعلی قنبری هاشم آبادی ۲، غزاله سلطانیان ۳
چكيده
زمینه و هدف: مراقبین خانوادگی بیماران روانی در واقع ستون فقرات سیستم مراقبت های بهداشتی– درمانی بوده و مراقبت از بیمار مبتلا
به اختلال روانی مسؤولیتی است که فشار و استرس زیادی برای اعضای خانواده به همراه دارد. هدد ماالهده حاضدر بررسدی ابربیشدی
مداخلات آموزشی روانی گروهی بر میزان افسردگی، اضاراب و فشار تجربه شده )استرس( در خانواده های بیماران مبتلا بده اخدتلا ت
دوقابی بود.
مواد و روش ها: این پژوهش یک طرح نیمه آزمایشی با گروه کنترل و گمارش تصادفی بود. در این پژوهش، شش نفر بد ه عندوان گدروه
آزمایشی و نه نفر به عنوان گروه کنترل شرکت داشتند. کلیه شرکت کنندگان که اعضای خانواده بیماران مبتلا به اخدتلا ت دوقابدی را
تشکیل می دادند که در سال ۰۹۳۱ در بیمارستان روان پزشکی ابن سینای بستری بودند. آزمودنی ها پرسش نامده هدای فشدار رواندی مراقد ،
افسردگی بک و اضاراب بک را تکمیل نمودند. گروه آزمایش به مدت دوازده جلسه در جلسات مداخلات آموزشدی رواندی گروهدی
شرکت داشتند، ولی گروه کنترل در این مدت هیچ گونه مداخله ای دریافت نکردند. هم چنین به منظور تحلیدل داده هدا از آزمدون تحلیدل
کوواریانس استفاده شد.
یافته ها: یافته های این پژوهش نشان داد که دو گروه به طور مهنی داری از نظر افسردگی، اضاراب و فشار روانی متفاوت هستند.
نتیجه گیری: نتایج حاصل از پژوهش نشان می دهد که مداخلات آموزشی رواندی گروهدی مدی تواندد شددت فشدار مراقد ، اضداراب و
افسردگی را کاهش دهد.
واژه های كلیدی: مداخلات آموزشی روانی گروهی، افسردگی، اضاراب، فشار تجربه شده، اختلا ت دوقابی
ارجاع: کاهانی امیرحسین مجرد، قنبری هاشم آبادی بهرامهلی، سلاانیان غزاله. اثربخشی مداخلهه مموزشهی – روانهی گروههی بهر هفس افیهردگی
۴۲۱-۴۹۱ :)۹(۰۹ ؛ اضفراب و ا ترس تجربه شده خانواده های بیماران مبتلا به اختلالات دوقفبی. مجله تحقیقات علوم رفتاری ۰۹۳۴
۰۹۳۴/۱۷/ ۰۹۳۲ پذیرش مقاله: ۰۹ /۱۴/ دریافت مقاله: ۰۱
.۱ دانشجوی دکترای روان شناسی، مرکز تحصیلات تکمیلی دانشگاه پیام نور تهران،تهران، ایران
.۲ دانشیار، گروه روان شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران )نویسنده مسؤول(
Email: ghanbarih@um.ac.ir
.۳ کارشناسی ارشد روان شناسی بالینی، دانشگاه سمنان ، سمنان، ایران
مقدمه
اختلال های خلقی و به ویژه اختلالات دوقطبی با اختلال در
تنظیم خلق، رفتار و عاطفه مشخص می شوند؛ از این رو فرد
طیفی نابهنجار از افسردگی تا نشئه و شادی را تجربه می کند
۱(. پیامدهای اجتناب ناپذیر و سنگین اختلال های دوقطبی و (
ماهیت عودکننده و هزینه های سنگین آن سبب شده است که
این اختلال در ردیف اختلال های ناتوان کننده به شمار رود و
متخصصان به مراقبت و درمان این اختلال توجه ویژه ای
داشته باشند. یکی از اهداف سازمان بهداشت جهانی در ارتقاء
، سلامت روان و درمان بیماری های روانی تا سال ۶۱۱۲
مقاله پژوهشی
۰۲۳ تحقیقات علوم رفتاری/دوره ۳۱ / شماره ۱/ پاییز ۳۱۳۰
امیرحیین مجرد كاهانی و همکاران
کاهش طول مدت بستری در بیمارستان و گسترش
سرویس های اجتماعی است که در این راستا به نقش خانواده
در مراقبت از اختلالات روانی توجه زیادی شده است و برای
این منظور آموزش های سیستماتیک برای خانواده ها در امر
مراقبت از بیماران روانی شدید، مورد تأکید قرار گرفته است
۶( هم چنین در سال های اخیر به روان درمانی ها به ویژه (
مداخله های روانی– اجتماعی در کنار دارو درمانی بیشتر توجه
شده است. از جمله این مداخله ها که بر پایه خانواده نیز
می باشد، آموزش روانی خانواده است ) ۳(. بنابراین خانواده ها
به اطلاعات، حمایت، آموزش و مهارت هایی برای کنار آمدن و
کاهش دادن فشار وارده به خودشان نیاز دارند که نتیجه آن
می تواند به بهبود سیر بیماری و کاهش عود اختلال فرد مبتلا
.) نیز بیانجامد ) ۴
از جمله مهم ترین علل عود بیماری روانی قطع یا نامرتب
مصرف کردن دارو و آشفتگی و اختلال در روابط بین بیمار و
خانواده می باشد که در آموزش روانی برای خانواده ها سعی بر
این است که روابط بین خانواده و بیمار بهبود یافته و از
آشفتگی ها کاسته شود ) ۵(. بررسی ها نشان داده اند که ابتلاء
عضو یک خانواده به اختلال خلقی، کل خانواده را تحت تأثیر
قرار می دهد و سبب از دست رفتن توانایی ها و نیروی
سازگاری خانواده می شود ) ۲(. نارسایی خانواده نه تنها در
هنگام حمله حاد بیماری سبب استرس در خانواده می شود،
بلکه بر جریان بیماری نیز تأثیر می گذارد. مطالعات زیادی
نشان می دهند که اعضای خانواده بیماران روانی اغلب
احساس ناتوانی و تجربه پریشانی، اضطراب، افسردگی و
( .)۷- مشکلات اقتصادی دارند ) ۹ Steele ( و همکاران
۶۱۱۱ ( میزان علائم افسردگی و اضطراب را در اعضای (
خانواده هایی که از بیمار مزمن روانی مراقبت می کنند بین ۴۱
تا ۵۵ % گزارش کرده اند ) ۱۱ ( و این در حالی است که تعدادی
از مطالعات نشان می دهند که تجربه مراقبت از بیماران خلقی
می تواند از سایر بیماری های روانی متفاوت باشد، زیرا ماهیت
بیماری متفاوت است، بعضی از بیماران خلقی با علائم مانیک
و گروهی علائم افسردگی را تجربه می کنند و بیماری حالت
دوره ای نیز دارد و از سویی بیماران فازهای بهبودی را تجربه
می کنند و همواره احتمال عود بیماری و تغییر ماهیت بیماری
و هم چنین افکار خودکشی در بیماران نگرانی خانواده و
.) مراقبین بیمار می شود ) ۱۱
آموزش خانواده ها در مورد ماهیت بیماری، راه های تطابق با
مشکلات بیمار و دقت در مورد مصرف منظم داروها که خود
باعث می گردد، بیمار فعالتر و با آمادگی بیشتر در برنامه های
توانبخشی شرکت کند و هم چنین محیط اجتماعی که بهتر
بیماران مبتلا به بیماری روانی را بپذیرند که در واقع همان
فراهم آوردن سیستم حمایتی خوب برای این بیماران می باشد،
به میزان قابل توجهی پیش آگهی را به سمت پیش آگهی
خوب سوق می دهد ) ۱۶ (. پژوهش ها نشان داده اند که آموزش
خانواده می تواند تأثیر مهمی در دوره ی بیماری و عود بیماری
داشته باشد و شرایط و جو نامساعد در خانواده و عدم آگاهی
فرد مراقب می تواند نقش مهمی در عود اختلالات روانی بازی
کند ) ۱۳ (. پژوهش های مختلفی تصدیق می کنند که مشارکت
آگاهانه خانواده ها از خدمات بهداشت روانی پیش آگهی بیماری
را بهبود بخشیده و توانایی سازگاری و نیز کیفیت زندگی فرد
۱۴ ( و با احتساب – بیمار، خانواده و مراقبان را ارتقا می دهد ) ۱۱
این که به طور متوسط در هر خانواده چندین نفر با این بیماران
درگیر هستند، اهمیت مداخلات آموزش روانی خانواده معلوم
می گردد.
با توجه با آنچه گفته شد، به نظر می رسد مراقبت از بیمار
مبتلا به اختلال روانی مسؤولیتی است که فشار و استرس
زیادی برای اعضای خانواده به همراه دارد که کیفیت زندگی
را در این افراد کاهش می دهد. این احتمال وجود دارد که
فشارها و استرس های خانوادگی می تواند خطر عود را نیز در
بیمار افزایش دهد ) ۵(. با وجود این که مطالعات تحقیقی طی
سه دهه اخیر گسترش یافته است، نیاز فوری و جدی برای
تقویت و افزایش چنین پژوهش هایی به ویژه در مورد توسعه،
طراحی و ارزیابی راهبردهای مداخلاتی خانوادگی اثربخش
وجود دارد. هم چنین نیاز مداوم به بهبود و ارتقای سطح ارایه
خدمات روان پزشکی به بیماران روانی شدید و خانواده هایشان
۱۹ (. بنابراین با توجه به – نیز به قوت خود باقی است ) ۶۱
مطالب ذکر شده، فرضیه های این پژوهش شامل موارد زیر
۰۲۲ تحقیقات علوم رفتاری/دوره ۳۱ / شماره ۱/ پاییز ۳۱۳۰
اضفراب و ا ترس تجربه شده خانواده های بیماران مبتلا به اختلالات …
می باشد: ۱( مداخلات آموزشی روانی گروهی به طور
معنی داری باعث کاهش شدت استرس تجربه شده توسط
مراقبین بیماران بستری مبتلا به اختلالات خلقی در
بیمارستان روان پزشکی ابن سینا می گردد ۶(. مداخلات
آموزشی روانی گروهی به طور معنی داری باعث کاهش شدت
افسردگی تجربه شده توسط مراقبین بیماران بستری مبتلا به
اختلالات خلقی در بیمارستان روان پزشکی ابن سینا می گردد
۳(. مداخلات آموزشی روانی گروهی به طور معنی داری باعث
کاهش شدت اضطراب تجربه شده توسط مراقبین بیماران
بستری مبتلا به اختلالات خلقی در بیمارستان روان پزشکی
ابن سینا می گردد .
مواد و روش ها
طرح پژوهش: با توجه به اهداف آن از نوع نیمه آزمایشی
بوده است که با گروه کنترل و گمارش تصادفی همراه با
پیش آزمون و پس آزمون اجرا شد.
آزمودنی ها: آماردانان برای طرح های آزمایشی حجم نمونه
۴ تا ۱۶ نفر را پیشنهاد داده و آن را کافی می دانند، منتها
طبیعی به نظر می رسد که نمونه بیشتر قدرت تعمیم پذیری
آن بیشتر می ۶۱ (. روش نمونه گیری در این – شود ) ۶۶
پژوهش از نوع در دسترس می باشد و حجم نمونه در این
پژوهش برای گروه آزمایشی ۹ نفر و برای گروه کنترل نیز ۹
نفر بود. لازم به ذکر است، ملاک های ورود عبارت هستند از:
-۱ جامعه ی آماری این پژوهش، شامل خانواده ی بیماران
مبتلا به اختلال خلقی بود که بیمارشان، آخرین بار در
بیمارستان روان پزشکی ابن سینای مشهد بستری شده باشد.
-۶ منظور از خانواده بیمار، پدر، مادر، همسر و یا خواهر و
برادری است که با بیمار رابطه ی نزدیکی داشته و مراقب
اصلی او بوده باشد. ۳- تمام شرکت کنندگان بین سنین بیست
و پنج تا شصت سال سن داشتند. ۴- سابقه ی بیماری
روان پزشکی و بستری شدن نیز نداشته باشند. ۵- هم چنین
داوطلب شرکت در جلسات آموزشی روانی گروهی باشند.
ملاک های حذف عبارت هستند از: سابقه بیماری روان پزشکی
و بستری شدن مراقبان اصلی، جزو مراقبان اصلی بیمار
نبودن. عدم علاقه به همکاری و شرکت در جلسات.
روند اجرای پژوهش: ابتدا به روان شناسان هر بخش
بیمارستان روان پزشکی ابن سینا در مورد طرح پژوهش شامل
تعداد جلسات، محل برگزاری، طول مدت هر جلسه و مسایلی
که در جلسات مطرح می شود، توضیحات کامل داده شد و
سپس برگه های تبلیغاتی در بخش های مختلف بیمارستان به
خصوص بخش های بستری بیماران نصب شد و نیز تعدادی
به روان شناسان هر بخش داده شد تا در زمان های ملاقات در
اختیار خانواده ها قرار دهند. سپس لیست ثبت نامی خانواده ها
که شامل مشخصات بیمار، نسبت با بیمار، سن، جنس، میزان
تحصیلات و آدرس و شماره تلفن بود از روان شناسان بخش ها
اخذ شد و نیز کسانی که با شماره تلفن درج شده در برگه های
تبلیغاتی تماس گرفته بودند، تماس حاصل شد و درباره طرح
پژوهش )شامل تعداد جلسات، محل برگزاری، طول مدت هر
جلسه و مسایلی که در جلسات مطرح می شود( توضیحاتی
ارایه شد و پس از جلب رضایت کامل آن ها و حضور در
بیمارستان، رضایت نامه کتبی اخذ گردید. به طور کلی با پنجاه
و شش خانواده تماس تلفنی حاصل شد که از این تعداد هجده
نفر حاضر به همکاری شدند. این هجده نفر به طور تصادفی
به دو گروه آزمایش و کنترل تقسیم شدند و هنگامی که از
گروه آزمایش دعوت شد که در جلسات حاضر شوند، شش نفر
از آن ها حاضر به همکاری شدند. شش نفری که برای گروه
آزمایش دعوت شدند، پس از پیش آزمون، به مدت دوازده
جلسه ۱۶۱ دقیقه ای در طی سه ماه مداخلات روانی آموزشی
گروهی را دریافت کردند و نه نفر گروه کنترل پس از
پیش آزمون در این مدت هیچ گونه مداخله ای دریافت
نمی کردند. ) گروه آزمایشی و کنترل در پیش آزمون در طی
یک جلسه پرسش نامه مصاحبه فشار خانواده، پرسش نامه
اضطراب بک و پرسش نامه افسردگی بک را تکمیل نمودند(.
پنج نفر از گروه آزمایش در تمام جلسات شرکت داشتند و یک
نفر، در جلسات چهارم و هشتم حضور نداشت. پس از پایان
مدت جلسات آموزشی، از هر دو گروه مجدداً آزمون گرفته شد
و سپس، بعد از تحلیل نتایج و معلوم شدن اثر بخش بودن این
۰۲۱ تحقیقات علوم رفتاری/دوره ۳۱ / شماره ۱/ پاییز ۳۱۳۰
امیرحیین مجرد كاهانی و همکاران
مداخلات در برخی زمینه ها برای گروه آموزشی، به لحاظ
اخلاقی، از گروه کنترل دعوت شد تا در این جلسات شرکت
نمایند. جلسات این پژوهش شامل بحث گروهی در مورد
نگرانی ها و دغدغه های مراقبان بیماران، بحث در مورد
بیماری روانی و علل آن، بحث گروهی در مورد علایم و
نشانه های بیماری اختلال خلقی و مرتبط ساختن آن با
ملاک های تشخیصی این بیماری، بحث گروهی در مورد
مهارت های گفتگو با بیمار، چگونگی برخورد با بیمار، اثر
برچسب بر تجربه خانواده بیمار روانی، مهارت های ارتباطی،
.)۶۳- حل مسأله، مدیریت خشم و مدیریت استرس بود ) ۶۵
برای تجزیه و تحلیل داده های به دست آمده از نرم افزار آماری
۱۲ Spss استفاده شد. در پژوهش حاضر از تحلیل کوواریانس
یک راهه با یک متغیر مستقل عضویت گروهی )گروه
آزمایشی و کنترل( و متغیر کمکی پیش آزمون و متغیرهای
وابسته پس آزمون مقیاس های استرس تجربه شده، اضطراب و
افسردگی استفاده شده است.
ابزار:
ابزارهای گردآوری داده ها شامل: ۱( مصاحبه فشار خانواده که
یک مصاحبه نیمه ساختار یافته است که توسط ) Pai ( و
( (Kapur در سال ۱۹۱۱ به وجود آمد ) ۶۲ (. این مقیاس،
فشار خانواده را در هشت زمینه ارزیابی می کند که شامل
ارتباط با فرد بیمار، امور مالی، فعالیت های زندگی روزانه،
نظارت، تأثیر بر نظم زندگی روزانه، نگرانی های خانواده نسبت
به بیمار، احساسات و هیجانات فرد مراقب نسبت به بیمار و
برچسب های اجتماعی می باشد. هر یک از پرسش ها به صورت
شدید ) ۶(، متوسط ) ۱( یا بدون فشار )صفر( نمره گذاری
می شوند. بالاترین نمره ۴۱ می باشد. ترجمه این مقیاس توسط
ربابه نوری قاسم آبادی انجام شده است و پایایی درونی فرم
۱ گزارش شده است ) ۶۷ (. انجام این مصاحبه / ایرانی آن ۷۶
نیاز به ۱۵ الی ۳۱ دقیقه زمان بر حسب توان و وضعیت افراد
دارد. ۶( پرسش نامه افسردگی بک ویرایش دوم ) Beck depression inventory 61 ( شکل بازنگری شده ی ( )
پرسش نامه افسردگی بک است که جهت سنجش شدت
افسردگی تدوین شده است. ویرایش دوم پرسش نامه ی
افسردگی بک در مقایسه با ویرایش اول بیشتر با DSM
همخوان است. این پرسش نامه نیز همانند ویرایش اول از ۶۱
ماده تشکیل شده است که آزمودنی برای هر ماده یکی از
چهار گزینه ای را که نشان دهنده ی شدت افسردگی او است،
۳ می گیرد و به این – بر می گزیند. هر ماده نمره ای بین ۱
۲۳ دارد. در راهنمای – ترتیب کل پرسش نامه دامنه ای از ۱
BDI-II نقطه برشی برای عدم وجود افسردگی تعیین نشده
۱/ ۱ و ضریب ثبات درونی ۹۶ / است. ضریب آلفای کرونباخ ۱۲
۱ و / در جمعیت آمریکایی ) ۶۹ ( و ضریب آلفای کرونباخ ۹۱
.) ۱ در نمونه ایرانی محاسبه شده است ) ۳۱ / ضریب پایایی ۹۴
در پژوهش حاضر این پرسش نامه به منظور تعیین شدت
افسردگی مورد استفاده قرار می گیرد. ۳( پرسش نامه اضطراب
بک ) Beck anxiety inventory 61-69 (، یک مقیاس ( )
۶۱ سؤالی است که به منظور ارزیابی شدت اضطراب و بررسی
علایم اضطراب تهیه شده است. سؤال ها در یک طیف چهار
۳ نمره گذاری می شوند، بنابراین نمره ی کل – گزینه ای از ۱
– ۷ اضطراب جزئی، ۱ – پرسش نامه به این ترتیب می باشد: ۱
۲۳- ۶۵ اضطراب متوسط، ۶۲ – ۱۵ اضطراب خفیف، ۱۲
اضطراب شدید. در راهنمای BAI 65 ( نقطه برشی برای (
عدم وجود اضطراب تعیین نشده است. ضریب آلفای کرونباخ
۱ در / ۱/۹۶ و ضریب پایایی از طریق دو نیم سازی برابر با ۹۱
مطالعه ایرانی محاسبه شده است ) ۳۱ (. در پژوهش حاضر این
پرسش نامه به منظور تعیین شدت اضطراب مورد استفاده قرار
می گیرد.
یافته ها
در ابتدا به مرور ویژگی های جمعیت شناختی گروه آزمایش و
کنترل پرداخته می شود. تعداد شرکت کنندگان زن ۴۲ ٪ و
تعداد شرکت کنندگان مرد ۵۴ ٪ کل شرکت کنندگان را تشکیل
می دادند. ۶۱ ٪ از مراقبین همسران، ۲۲ ٪ والدین، ۱۴ ٪ خواهر
٪ یا برادر آنان بودند و در زمینه تحصیلات مراقبین، ۶۱
ابتدایی، ۴۱ ٪ راهنمایی، ۶۲ ٪ دیپلم و ۱۴ ٪ لیسانس بودند.
نمرات میانگین متغیرهای فشار مراقب، افسردگی و اضطراب
در دو گروه کنترل و آزمایش قبل و بعد از مداخله در جدول ۱
گزارش شده است و هم چنین نمرات در پیش آزمون و پس از
۰۲۰ تحقیقات علوم رفتاری/دوره ۳۱ / شماره ۱/ پاییز ۳۱۳۰
اضفراب و ا ترس تجربه شده خانواده های بیماران مبتلا به اختلالات …
آزمون که با تحلیل کوواریانس انجام گردید در ضمن جداول
۶ تا ۴ گزارش شده است. در مورد مراقبین خانوادگی گروه
آزمایش، میانگین نمره آزمون فشار مراقب قبل و بعد از
۶۱ بود در حالی که این مقادیر / ۳۱ و ۱۴ / مداخله به ترتیب ۱۱
۶۴ به دست آمد. با / ۶۵ و ۲۱ / برای گروه کنترل به ترتیب ۱۴
قرار دادن نمرات پیش آزمون فشار مراقب به عنوان
کوواریانس، پس آزمون دو گروه با هم مقایسه شدند.
۱/ با توجه به نتایج بدست آمده از جدول ) ۱۱۱ p< ( ، تفاوت
بین گروه آزمایشی و کنترل معنی دار می باشد و می توان گفت
که مداخلات آموزشی روانی گروهی می تواند فشار مراقبان
بیماران مبتلا به اختلال خلقی را کاهش دهد.
میانگین نمره افسردگی قبل و بعد از مداخله در گروه آزمایش
۱ بود، در حالی که این مقادیر برای / ۱۵ و ۳۶ / به ترتیب ۱۱
۱۵ به دست آمد. بعد با / ۱۵ و ۱۴ / گروه کنترل به ترتیب ۲۴
قرار دادن نمرات پیش آزمون افسردگی بک به عنوان
کوواریانس، پس آزمون دو گروه آزمایش و کنترل با هم
مقایسه شدند.
۱/۱۱۱( که با توجه به نتایج به دست آمده از جدول ۶ p< )
تفاوت بین گروه آزمایشی و کنترل معنی دار می باشد و می توان
گفت که مداخلات آموزشی روانی گروهی می تواند از شدت
افسردگی مراقبان بیماران مبتلا به اختلال خلقی بکاهد.
میانگین نمره اضطراب قبل و بعد از مداخله در گروه آزمایش
۱۷ بود، در حالی که این مقادیر برای / ۶۲ و ۶۴ / به ترتیب ۴۳
۶۲ به دست آمد. در / ۶۷ و ۳۳ / گروه کنترل به ترتیب ۶۱
نهایت با قرار دادن نمرات پیش آزمون اضطراب بک به عنوان
کوواریانس، پس آزمون دو گروه آزمایش و کنترل با هم
مقایسه شدند.
۱/۱۱۱( که با توجه به نتایج بدست آمده از جدول ۳ p< ،)
تفاوت بین گروه آزمایشی و کنترل معنی دار می باشد و می توان
گفت که مداخلات آموزشی روانی گروهی می تواند از شدت
اضطراب مراقبان بیماران مبتلا به اختلال خلقی بکاهد.
جدول ۳٫ مقاییه میانگین متغیرهای فشار مراقب و افیردگی و اضفراب در دو گروه كنترل و مزمایش قبل و بعد از مداخله
متغیر
گروه
فشار مراق افسردگی اضاراب
میانگین میانگین میانگین
گروه
آزمایشی
۲۲/۴۹ ۰۱/۸۸ ۹۱/ قبل ۰۱
۰۷/۲۴ ۸/۹۲ ۲۱/ بهد ۱۴
گروه کنترل
۲۷/۲۱ ۰۱/۲۴ ۲۱/ قبل ۱۴
۲۲/۹۹ ۰۱/۸۴ ۲۴/ بهد ۲۸
جدول ۲٫ مقاییه میانگین های فشار مراقب دو گروه مزمایشی و كنترل
منبع تغییرات مجموع مجذورات درجه مزادی
میانگین
مجذورات F فس معنی داری
۱/۱۱۰ ۲۸/۱۸۸ ۹۷۴/۴۴۲ ۰ ۹۷۴/ کوواریانس)پیش آزمون( ۴۴
۱/۱۱۰ ۲۸/۱۲۲ ۴۲۲/۲۲۸ ۰ ۴۲۲/ بین گروهی ۲۲
۰۲/۲۰۸ ۰۲ ۰۳۴/ درون گروهی ۲۰۴
۰۱ کل ۰۰۲۷۰
۰۲۴ تحقیقات علوم رفتاری/دوره ۳۱ / شماره ۱/ پاییز ۳۱۳۰
امیرحیین مجرد كاهانی و همکاران
جدول ۱٫ مقاییه میانگین های افیردگی دو گروه مزمایشی و كنترل
منبع تغییرات مجموع مجذورات درجه مزادی میانگین
مجذورات F فس معنی داری
۱/۱۱۰ ۹۰/۰۲۴ ۲۴۷/۱۸۲ ۰ ۲۴۷/ کوواریانس )پیش آزمون( ۸۲
۱/۱۱۰ ۲۷/۰۱۲ ۱۹۲/۴۱۲ ۰ ۱۹۲/ بین گروهی ۴۱۲
۷/۳۲۸ ۰۲ ۳۱/ درون گروهی ۰۴۱
۰۱ ۲۳۲۲/ کل ۱۱۱
جدول ۰٫ مقاییه میانگین های اضفراب دو گروه مزمایشی و كنترل
منبع تغییرات مجموع مجذورات درجه مزادی
میانگین
مجذورات F فس معنی داری
۱/۱۱۰ ۹۹/۱۱۲ ۲۹۸/۱۸۲ ۰ ۲۹۸/ کوواریانس)پیش آزمون( ۱۸۲
۱/۱۱۰ ۷۲/۲۲۱ ۱۰۲/۴۱۲ ۰ ۱۰۲/ بین گروهی ۴۱۲
۷/۱۳۱ ۰۲ ۸۱/ درون گروهی ۰۴۱
۰۱ ۲۸۳۴/ کل ۱۱۱
بحث و نتیجه گیری
نتایج مطالعه حاضر نشان داد که مداخلات آموزشی روانی
گروهی توانست در کاهش مشکلات روانی )افسردگی،
اضطراب و فشار تجربه شده( بر خانواده بیماران مبتلا به
اختلال خلقی مؤثر باشد. وجود یک بیمار روانی در خانواده
تبعات زیادی را هم از نظر درون خانواده و هم در خارج از
خانواده به همراه خواهد داشت. بنابراین آماده سازی خانواده
برای مقابله و چگونگی رویارویی با این عوامل بسیار مهم و
ضروری می باشد. مطالعات گذشته نشان داده است که
مراقبین خانوادگی بیماران شدید روانی ) اسکیزوفرنیا و اختلال
خلقی( با میزان مشکلات روانی تقریباً مشابه و یکسانی مواجه
هستند و معمولاً شیوه های مقابله و سازگاری مشابهی را برای
رویارویی با آن ها استفاده می کنند ) ۳۱ (. نتیجه مطالعه
( Bernhard ( و همکاران نشان داد که مداخله آموزش
روانی در بیماران دوقطبی و بستگان آن ها، دانش و اطلاعات
بیماران و بستگان را در مورد بیماری ارتقاء می بخشد. در
پیگیری یک ساله ای که انجام شد مشکلات روانی ناشی از
مراقبت و ابراز هیجانی بالا در بستگان بیمار نیز کاهش یافته
بود ) ۳۶ (. نتیجه مطالعه پهلوان زاده و همکاران نشان داد که
برنامه آموزش خانواده به منظور کاهش افسردگی، اضطراب و
استرس در مراقبین خانوادگی بیماران روانی مؤثر بوده و این
امر می تواند کیفیت زندگی بیماران و مراقبین را به طور
بالقوه ای بهبود و ارتقاء بخشد ) ۳۳ (. هم چنین پژوهش
( Yamaguchi ( نیز نشان داد که مداخلات آموزش روانی
می تواند فشار تجربه شده و پریشانی افراد مراقب را در خرده
مقیاس های آشفتگی خانواده که از فقدان اطلاعات درباره
بیماری و اضطراب در مورد آینده، فشار ذهنی و افسردگی
حاصل از بیماری فرد سرچشمه می گیرد، را به طور معنی داری
کاهش دهد ) ۳۴ (. پژوهش ) Magliano ( و همکاران که از
مداخلاتی مانند بهبود مهارت های حل مسأله در خانواده،
بهبود مهارت های ارتباطی در خانواده، فراهم آوردن اطلاعاتی
در مورد بیماری فرد و درمان آن و تشویق اعضا به درگیر
شدن در فعالیت های اجتماعی استفاده کرد، نشان داد که این
مداخلات می تواند فشار تجربه شده توسط فرد مراقب را
کاهش دهد ) ۳۵ (. در مطالعه ی ملکوتی، نوری قاسم آبادی و
نقوی نشان داد که مراقبان بیماران مبتلا به اسکیزوفرنیا
نسبت به مراقبان بیماران مبتلا به افسردگی اساسی و اختلال
دوقطبی، فشار شدیدتری احساس می کنند. این فشار بیش از
همه، به دلیل رنج درون خانواده، اختلال در استراحت خانواده،
اختلال در روابط خانواده و اختلال در فعالیت روزمره خانواده
بود. از لحاظ وضعیت روانی تعداد بیشتری از بیماران مبتلا به
اسکیزوفرنیا در وضعیت بد روانی قرار داشتند. رابطه ی مثبت و
معنی داری بین وخامت وضعیت روانی و فشار مراقب مشاهده
شد. سن شروع بیماری رابطه ی معکوس، و دفعات بستری
رابطه ی مستقیم با فشار مراقب داشت. بیشترین فشار مراقبان
در مورد بیماران مرد مجرد، با سن ابتلای پایین و وضعیت
۰۲۴ تحقیقات علوم رفتاری/دوره ۳۱ / شماره ۱/ پاییز ۳۱۳۰
اضفراب و ا ترس تجربه شده خانواده های بیماران مبتلا به اختلالات …
روانی بدتر گزارش شد ) ۶۷ (. پژوهش ) Yamaguchi ( و
همکاران و ) Kuipers ( که از مداخلات خانوادگی و
توانبخشی و مدیریت رفتار بیمار استفاده کرده بودند، نشان
دادند که این مداخلات می تواند افسردگی، اضطراب و فشار و
پریشانی ) Confusion ( مراقبان بیماران را کاهش دهند
۳۷،۳۲ (. به نظر می رسد یکی از عللی که باعث افسردگی (
مراقبان می گردد، مقصر دانستن خود در بیماری فرد می باشد و
هنگامی که آن ها در می یابند روش های تربیتی آنان نقشی در
بیمار کردن فرد نداشته و آن ها مقصر نیستند، از افسردگی
آن ها کاسته می شود. یکی دیگر از علل افسردگی مراقبان این
است که آن ها تمام فکر خود را به بیمار اختصاص می دهند،
هنگامی که یاد می گیرند زمان هایی را نیز به خودشان
اختصاص داده و مراقبت از بیمار را به شخص دیگری بسپارند
از افسردگی آن ها کاسته می شود. دیگر منبع افسردگی
مراقبان، دور نگه داشتن فرد و متعاقباً خانواده از اجتماع به
علت برخی رفتارهای بیمار می باشد. همان طور که پژوهش ها
نشان داده اند بی فعالیتی بیمار، عدم شرکت وی در
فعالیت های خانوادگی، کندی و بهداشت شخصی ضعیف در
بیماران بیشترین اضطراب را برای اعضای خانواده بیمار به
۳۷ (. به نظر می رسد که یکی از علل – همراه دارد ) ۳۱
اضطراب مراقبان، نگرانی از آینده بیمار بعد از آن ها می باشد.
معرفی کردن مؤسسات حمایتی به آن ها و یاد دادن
مهارت های حل مسأله برای حل مشکلات اقتصادی در این
مورد بسیار تأثیرگذار می باشد. یکی دیگر از منابع اضطراب
مراقبان، برخی اعمال و رفتارهای بیمار در جمع می باشد، به
همین علت، خانواده و مراقبان همان طور که در قسمت
افسردگی نیز توضیح داده شد، سعی در منزوی شدن و دور
نگه داشتن فرد بیمار از اجتماع دارند که همین امر نیز باعث از
دست دادن بیشتر حمایت های اجتماعی و اضطراب و
افسردگی و فشار بالاتر می شود. براساس یافته های پژوهش
حاضر، مداخلات آموزشی روانی گروهی می تواند برای
خانواده های بیماران مبتلا به اختلالات دوقطبی در نمونه ای از
جامعه ایرانی اثربخش باشد. سایر کارآزمایی های بالینی کنترل
شده تصادفی که بروی مراقبین خانوادگی بیماران روانی در
سایر کشورها از جمله هند، چین و ترکیه انجام شده،
تأییدکننده آن است که مداخله های آموزش روانی ساختاریافته
و مدون، بسیار مؤثرتر از مراقبت های سرپایی معمول هستند.
براساس این گزارش ها مداخله های آموزش روانی باید مداوم
باشند و پیامدهای آن به طور مداوم مورد ارزیابی قرار گیرد
۳۹-۴۱ ( . این یافته ها همسو با نتایج سایر ( ،)۱۹-۶۱(
تحقیقات، دلالت بر این امر دارد که پیش بینی و فراهم نمودن
این چنین خدمات آموزشی روانی در سیستم ارایه خدمات
بهداشت روانی برای خانواده های بیماران شدید روانی کاملاً
.)۴۱ ،۴۶- ضروری و مؤثر است ) ۴۳
به نظر می رسد تغییر نگرش های مراقبان نسبت به بیماری و
دادن اطلاعات صحیح به آن ها و گفتگو و بحث گروهی با
افرادی که آن ها نیز مشکلاتی مانند خودشان دارند، می تواند
پریشانی آن ها را کمتر کند. هنگامی که به مراقبان مهارت
حل مسأله آموزش داده می شود یاد می گیرند با مشکلاتی که
مواجه می شوند، چگونه برخورد نمایند و به طور مؤثری آن ها
را حل نمایند، مدیریت استرس نیز به آن ها یاد می دهد که
چگونه نشانگان استرس خود را بشناسند و چگونه با
استرس های احتمالی خود به خوبی برخورد نمایند. همه این
مهارت ها می تواند در گروه های چند خانوادگی بدون وجود
بیماران انجام شود ولی در مورد مهارت های ارتباطی به نظر
می رسد بهتر است بیماران نیز در جلسات حضور داشته باشند،
تا در حضور درمانگر تمرین نمایند و رفتارهایشان اصلاح شود.
ارائه خدمات گسترده و متنوع فوق باعث می شود که: رابطه
بیمار با اعضای خانواده بهبود یابد و بیماری کمتر عود کند در
نتیجه دفعات بستری در بیمارستان کاهش می یابد، هزینه
درمان بستری تنزل خواهد یافت، کیفیت زندگی بیمار افزایش
می یابد و نهایتاً استرس و فشار مراقبین کاهش می یابد. در
کشور ما به دلیل نبودن حمایت های بهداشتی مبتنی بر جامعه،
وظیفه مهم حمایت و نگهداری از بیمار روانی بر دوش
خانواده ها نهاده شده است؛ بنابراین ارایه حمایت های آموزشی،
هیجانی، اجتماعی و مشاوره ای برای خانواده ها و بیماران
ضروری به نظر می رسد. با توجه به شیوع فراوان اختلالات
۰۲۴ تحقیقات علوم رفتاری/دوره ۳۱ / شماره ۱/ پاییز ۳۱۳۰
امیرحیین مجرد كاهانی و همکاران
دوقطبی و حجم بالای بیماران بستری، خانواده هایی که در
این پژوهش شرکت نمودند داوطلبانه بوده اند یعنی با توجه به
تبلیغاتی که در بیمارستان ابن سینای مشهد صورت گرفت
خانواده هایی که خود داوطلب شرکت در این تحقیق بودند در
این طرح شرکت نمودند، بنابراین این که خانواده ها تمایل به
تغییر داشته باشند و درصدد کمک برای خود و بیمارشان
برآیند دلیلی بر این است که نیاز به انجام این مداخلات
آموزشی روانی برای خانواده های بیماران شدید روان پزشکی
یک نیاز اساسی می باشد زیرا امروزه بیشتر بیماران با اختلال
دوقطبی در منزل و در کنار اعضای خانواده خود زندگی
می کنند بنابراین شناسایی نیازهای اعضای خانواده مراقبت
کننده از بیمار با اختلال دوقطبی به تیم بهداشت روان کمک
می کند تا مداخلات مراقبتی مناسبی را برای کمک به اعضای
خانواده به کار گیرند و در نتیجه آنان قارد خواهند بود بیمار را
بهتر اداره کنند و از سویی سلامت اعضای خانواده کمتر دچار
مخاطره شده و در ارتقاء سلامت آنان نیز مؤثر خواهد بود. از
جمله محدودیت های اصلی این پژوهش می توان کم بودن
نمونه اشاره کرد که از دلایل آن شهرستانی بودن خانواده
بیماران بستری و مرخص شدن برخی بیماران شهرستانی
بستری در بیمارستان می باشد که مشکلات رفت و آمد را
برای آنان ایجاد می کرد و به همین دلیل نمونه مورد مطالعه
اندک می باشد لذا پیشنهاد می گردد که در پژوهش های آتی از
نمونه برداری با حجم بزرگتر و پیگیری گروه آزمایش در طول
زمان استفاده گردد.
تشکر و قدردانی
از ریاست بیمارستان روان پزشکی ابن سینا و مرکز تحقیقات
روان پزشکی و علوم رفتاری بیمارستان روان پزشکی ابن سینا
مشهد که در انجام این پژوهش همکاری صمیمانه ای داشتند،
تشکر می شود. در ضمن بیان می داریم که این پژوهش با
منافع مالی نویسندگان، ارتباطی نداشته است.
References
۱٫ Kaplan H I, Sadock Benjamin J. Synopsis of Psychiatry: Behavioral Sciences, Clinical Psychiatry. Tran. Rafi H, Rezai F. 10th ed. Tehran: Arjmand Pub; 2010.
۲٫ Stang P, Frank C, Yood MU, Wells K, Burch S. Impact of bipolar disorder: Result from a screening study. J Clin Psychiatry 2007; 9 (1): 42-7.
۳٫ Miklovitz D J. Family-focused treatment for adolescence with bipolar disorder. J of Affective Disord 2004;82: 113-28.
۴٫ Veltman A B, Cameron J I, Stewart D E. The experience of providing care to relatives with chronic mental illness. J of Nervous & Mental Disord 2002; 180: 108-14.
۵٫ Atkinson J M, Coia D A. Families coping with schizophrenia: A practitioners Guide to family groups. New York: John Wiley; 1995.
۶٫ Barry P D. Mental health and mental illness. 7th Ed. New York: Lippincott; 2002.
۷٫ Asadollahi GhA, Abbasalizadeh A. Aguide book for families with schizophrenic patients. Isfahan: Isfahan University of Medical Sciences; 1994. [In Persian].
۸٫ Barrowclough C Tarrier N, Johnston M. Distress, expressed emotion and attributions in relatives of schizophrenia patients. Schizophr Bull 1996; 22:691-702.
۹٫ Schene AH, Wijngaarden B, Korter MW. Familyb caregiving in schizophrenia: domains and distress. Schizophr Bull 1998; 24:609-18.
۱۰٫ Steele A, Maruyama N, Galynker I. Psychiatric symptoms in caregivers of patients with bipolar disorder. J Affect Disord 2010; 121(1-2):10-21
۱۱٫ Ogilvie AD, Morant N, Goodwin GM. The burden on informal caregivers of people with bipolar disorder. Bipolar Disord 2005; 7(1): 25–۳۲٫
۱۲٫ Cassidy E., O’Callaghan H. E. Efficacy of a psyochoeducational intervention in improving relatives knowledge about schizophrenia and reducing rehospitalization. Eur Psychi 2001; 16: 446-50.
۰۲۴ تحقیقات علوم رفتاری/دوره ۳۱ / شماره ۱/ پاییز ۳۱۳۰
اضفراب و ا ترس تجربه شده خانواده های بیماران مبتلا به اختلالات …
۱۳٫ Birchwood M, Tarrier N. Psychological Management of Schizophrenia. Hoboken, New Jersey: John Wiley & sons; 1996.
۱۴٫ McFarlane W R, Dixon L, Lukens E, Luckested A. Family psychoeducation and schizophrenia: A review of the literature. J Marital Fam Ther 2003;29(2):223-45.
۱۵٫ Landsverk S. S., Kane C. F. Antonovskys sense of coherence: theoretical basis of psychoeducation in schizophrenia. Issues in Mental Health Nursing 1998;19: 419-31.
۱۶٫ Lotfi-Kashani F, Pasha-Sharifi H, Seyfi M. The effect of Family psycho education (model of Atkinson & Coia) on public health Families with children of schizophrenics. J Andishe Raftar 2010; 5(17): 65-78.
۱۷٫ Pahlevan-Zadeh S, Navidian A, Yazdani M. The effect of family psycho education on depression, anxiety and stress in family caregivers Mental patients. J Behbod 2010; 14(3): 228-36.
۱۸٫ Karamlou S, Mazaheri A, Mottaghipour Y. Effectiveness of family psycho-education program on family environment improvement of severe mental disorder patients. Journal of Behavioral Sciences 2010;4(2):123-8.
۱۹٫ Awad A G, Voruqanti L N. The Burden of Schizophrenia of Caregivers: A Review. Pharmacoeconomics 2008; 26 (2): 149-162.
۲۰٫ Sorensen S, Pinquart M, Duberstein P. How Effective are Interventions with Caregivers? An Update Meta Analysis. Gerontologist 2002 ;42 (3): 356- 72.
۲۱٫ Meredith D. Gall, Walter R. Borg, Joyce P. Gall. Educational research: an introduction. Trans. Nasr A, Delavar A, Kiamanesh A, Abolghasemi M, Khosravi Z, Bagheri KH , et al. Tehran: Samt Pub ; 2002.
۲۲٫ Farahani H, Oreizi H. Modern methods of research in the humanities. Isfahan: Jahad University Publication; 2007.
۲۳٫ Glynn, Sh. Involving families in mental health services. Trans. Malakouti K, Modaber A. Tehran: Iran University of Medical Sciences and Health Services; 2002.
۲۴٫ Ghafori S, Bioki B, Mojarad Kahani A. The step towards improving family, education, mental illness. [MSc thesis]. Mashhad, Iran: Ferdowsi University of Mashhad; 2007.
۲۵٫ Gamble C. Family Intervention. Psychi 2007; 6(9): 367-72.
۲۶٫ Pai S, Kapur R. L. The burden of family of a psychiatric patient: Development of an interview scale. British J of Psychi 1981; 138: 332-5.
۲۷٫ Malakouti SK. Noor-Ghasem Abadi R , Naghavi M. Determine the amount of pressure in caregivers of Chronic mental patients and their need to the care and treatment. J of Hakim 2002; 6(2): 1-10
۲۸٫ Beck A. T., Steer R. A., Brown G. Manual for the BDI-IL San Antonio: The psychological corporation 1996.
۲۹٫ Beck A. T., Epstein N., Brown G., Steer R. A. An inventory for measuring clinical anxiety: Psychometric properties. J of Counsul and Clinc Psychol 1988; 56: 893-897.
۳۰٫ Fathi Ashtiani A, Dastani M. Psychological tests: personality and mental health evaluation. Tehran: Besat pub; 2010.
۳۱٫ Magliano L, Fiorillo A, Magliano C, Derosa C, Favata G, Sasso A, et al. Family psycho-educational interventions for schizophrenia in routine setting: impact of patients’ clinical status and social functioning and on relatives’ burden and resources. Epid Psychi 2006 ; 15(3): 219-27.
۳۲٫ Bernhard B, Schaub A, Kummler P, Dittmann S, Severus E, Seemuller F, et al. Impact of cognitivepsychoeducational interventions in bipolar patients and their relatives. Europ Psychi 2006; 21(7): 81-6.
۳۳٫ Pahlevan-Zadeh S., Navidian A, Yazdani M. The efficacy of family psycho education on depression, anxiety and stress of family caregivers of mental patients. J of Behbood 2010; 14(3): 228-36.
۳۴٫ Yamaguchi H, Takahashi A., Takano A., Kojima T. Direct effects of short – term psychoeducational intervention for relatives of patients with schizophrenia in Japan. Psychi & Clinic Neurosciences 2006; 60: 590-97.
۳۵٫ Magliano L., Fiorillo A., Fadden G., Gair, F., Economou M. Effectiveness of Psychoeducational intervention for families of patients with schizophrenia: Preliminary results of a study founded by the European commission. World Psychiatry 2005; 4(1): 45-9.
۳۶٫ Kuipers E. Family interventions in schizophrenia: evidence for efficacy and proposed mechanisms of change. J of Family Therapy 2006; 28: 73-80.
۳۷٫ Gopinath P S., Chaturvedi S. K. Distressing behavior of schizophrenics at home. Acta Psychiatrica Scandinavica 1992; 86: 185-188.
۳۸٫ Saleh M. R. The burden of care of schizophrenia in malay families. Acta Psychiatrica Scandinavica 1994; 89: 180-185.
۳۹٫ Chien WT, Thompson DR, Norman I. Evaluation of a peer- led mutual support group for chienese families of people with schizophrenia. Ameri J Comm Psychol 2008; 42(1-2):122- 35.
۰۲۳ تحقیقات علوم رفتاری/دوره ۳۱ / شماره ۱/ پاییز ۳۱۳۰
امیرحیین مجرد كاهانی و همکاران
۴۰٫ Kulhara P, Chakrabarti S, Avasthi A, Sharma A, Sharma S. Psychoeducational intervention for caregivers of indian patients with schizophrenia: a randomized cotrolled trial. Acta Psychiatrica Scandinavica, Published Online: Nov 24, 2008; 1-12.
۴۱٫ Karanci AN. Caregivers of turkish schizophrenic patients: causal attributions, burdens and attitudes to help from the health professional. Social Psychi Psychi Epidem 2004; 30(6): 261 -8.
۴۲٫ Caqueo-urizar A, Gutierrez- maldonado J. Burden of care in families of patients with schizophrenia. Qual Life Res 2006; 15(4): 719- 24.
۴۳٫ Corsentino EA, Molinari V, Gum AM, Roscoe LA, Mills WL. Family caregivers’ future planning for younger and older adults with serious mental illness. J App Gerontol 2008; 27(4): 466- 71
۰۱۴ تحقیقات علوم رفتاری/دوره ۳۱ / شماره ۱/ پاییز ۳۱۳۰
اضفراب و ا ترس تجربه شده خانواده های بیماران مبتلا به اختلالات …
The efficacy of group psycho educational interventions on level of depression, anxiety and burden experienced (stress) in families of patients with bipolar disorders
Amir Hossein Mojarad Kahani 1, Bahram Ali Ghanbari Hashem Abadi 2,
Ghazaleh Soltanian 3
Abstract
Aim and Background: Indeed, Family caregivers of mental patients are the backbone of the Health – therapeutic care systems. To care patients with mental disorders is responsible for family members to have a lot of stress. The purpose of the present study was to evaluate the efficacy of group psycho educational interventions on depression, anxiety and burden experienced (stress) in families of patients with mood disorders.
Methods and Materials: This research was a semi-experimental study with control group and random assignment. In this study, the experimental group composed 6 subjects and control group 9 subjects. All participants were family members of patients with mood disorders who were hospitalized in 1390 at the Psychiatric Hospital Ibn Sina. Subjects completed family burden interview scale, Beck depression inventory, Beck anxiety inventory. Experimental group attend in 12 sessions of group psycho educational interventions, but the control group received no intervention at this time. Analysis of covariance was used for statistical analyses.
Findings: The findings showed that both groups are different significantly in terms of depression, anxiety and burden.
Conclusions: These findings indicated that group psycho educational interventions can decrease levels of burden, anxiety and depression.
Keywords: Group Psycho Educational Interventions, Depression, Anxiety , Burden Experienced, Bipolar Disorder
Citation: Mojarad Kahani A H, Ghanbari Hashem Abadi B A, Soltanian Gh. The efficacy of group psycho educational interventions on level of depression, anxiety and burden experienced (stress) in families of patients with bipolar disorders. J Res Behave Sci 2015; 13(3): 420-430
Received: 06.07.2013 Accepted: 05.10.2015
۱٫ PhD Student of Psychology, Department of Psychology ,Payame Noor University, Tehran, Iran
۲٫ Associated Professor, School of Educational Sciences and Psychology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran (Corresponding Author) Email: ghanbarih@um.ac.ir
۳٫ MSc of Clinical Psychology, Department of Clinical Psychology, Semnan University, Semnan, Iran
Original Article

(Next Post) »


Comments are Closed

© 2017: United Colors Of Bipolars

Developed by iAmir

Visit Us On Facebook